Option Là Gì?
Option (quyền chọn, options) là một loại hợp đồng phái sinh cho người mua quyền, nhưng không phải nghĩa vụ, mua hoặc bán một tài sản cơ sở (cổ phiếu, chỉ số, tiền tệ, vàng…) ở một mức giá xác định trước, trong một thời hạn nhất định.
Để có quyền này, người mua trả cho người bán một khoản phí quyền chọn (premium). Nếu thị trường đi đúng hướng, người mua thực hiện quyền để có lãi; nếu đi sai, người mua bỏ quyền và chỉ mất khoản phí đã trả.
Quyền Chọn Mua (Call) và Quyền Chọn Bán (Put)
| Call option (quyền chọn mua) | Put option (quyền chọn bán) | |
|---|---|---|
| Quyền của người mua | Mua tài sản ở giá thực hiện | Bán tài sản ở giá thực hiện |
| Có lãi khi | Giá tài sản tăng cao hơn giá thực hiện + phí | Giá tài sản giảm thấp hơn giá thực hiện − phí |
| Lỗ tối đa của người mua | Phí quyền chọn | Phí quyền chọn |
| Dùng để | Đặt cược giá tăng với rủi ro giới hạn | Đặt cược giá giảm hoặc bảo hiểm danh mục |
Người bán quyền chọn thì ngược lại: nhận phí ngay nhưng có nghĩa vụ thực hiện nếu người mua yêu cầu, và rủi ro có thể rất lớn (bán call không có tài sản bảo đảm thì lỗ không giới hạn về lý thuyết).
Các Thuật Ngữ Quan Trọng
- Giá thực hiện (strike price): mức giá mua hoặc bán được ghi trong hợp đồng.
- Phí quyền chọn (premium): số tiền người mua trả để có quyền.
- Ngày đáo hạn (expiry): hạn cuối để thực hiện quyền. Quyền chọn kiểu Mỹ thực hiện được bất cứ lúc nào trước đáo hạn; kiểu châu Âu chỉ vào ngày đáo hạn.
- ITM, ATM, OTM: quyền chọn đang có lãi nếu thực hiện ngay (in the money), ngang giá (at the money) hoặc chưa có lãi (out of the money).
- Giá trị thời gian: phần phí trả cho khả năng giá còn biến động trước đáo hạn; giảm dần khi ngày đáo hạn đến gần.
Ví Dụ Lãi Lỗ Với Call Option
Cổ phiếu A đang giá 100 USD. Bạn mua 1 call option giá thực hiện 105 USD, phí 3 USD/cổ phiếu, đáo hạn sau 1 tháng. Hợp đồng quyền chọn cổ phiếu ở Mỹ thường cho 100 cổ phiếu, nên phí là 300 USD.
| Giá cổ phiếu khi đáo hạn | Bạn làm gì | Lãi/lỗ (100 cổ phiếu) |
|---|---|---|
| 95 USD | Bỏ quyền | −300 USD (mất phí) |
| 105 USD | Bỏ quyền (không có lãi) | −300 USD |
| 108 USD | Thực hiện | (108 − 105 − 3) × 100 = 0 USD (hòa vốn) |
| 120 USD | Thực hiện | (120 − 105 − 3) × 100 = +1.200 USD |
Điểm hòa vốn = giá thực hiện + phí = 108 USD. Rủi ro của người mua giới hạn ở 300 USD, trong khi lãi tăng theo giá cổ phiếu.
Option Khác Forex, CFD Và Hợp Đồng Tương Lai Thế Nào?
| Option | Forex / CFD | Hợp đồng tương lai | |
|---|---|---|---|
| Nghĩa vụ | Người mua có quyền, không bắt buộc | Lãi/lỗ theo từng biến động giá | Bắt buộc mua/bán khi đáo hạn |
| Lỗ tối đa (bên mua) | Phí quyền chọn | Có thể mất toàn bộ ký quỹ | Có thể mất toàn bộ ký quỹ |
| Chi phí ban đầu | Phí quyền chọn | Ký quỹ theo đòn bẩy | Ký quỹ |
| Thời hạn | Có ngày đáo hạn | Không (CFD giao ngay) | Có ngày đáo hạn |
Option thường dùng để phòng hộ (bảo hiểm cho danh mục, tương tự ý tưởng hedging) hoặc đầu cơ với rủi ro giới hạn. Forex và CFD đơn giản hơn nhưng dùng đòn bẩy nên rủi ro không giới hạn ở một khoản phí.
Option Ở Việt Nam
Hiện thị trường chứng khoán Việt Nam chưa có quyền chọn cổ phiếu niêm yết. Sản phẩm gần nhất là chứng quyền có bảo đảm (covered warrant) giao dịch trên HOSE từ năm 2019: do công ty chứng khoán phát hành, hoạt động tương tự quyền chọn mua kiểu châu Âu trên cổ phiếu cơ sở.
Thị trường chứng khoán phái sinh tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) hiện có hợp đồng tương lai chỉ số VN30 và trái phiếu chính phủ, chưa có quyền chọn. Nhà đầu tư Việt muốn giao dịch options thường phải mở tài khoản tại công ty môi giới nước ngoài.
Binary Options Không Phải Quyền Chọn Truyền Thống
Binary options (quyền chọn nhị phân) chỉ hỏi "giá lên hay xuống sau X phút", trả một khoản cố định nếu đúng và mất toàn bộ tiền đặt nếu sai. Cơ chế này gần với cá cược hơn đầu tư: Liên minh châu Âu (ESMA) đã cấm bán binary options cho nhà đầu tư cá nhân từ năm 2018.
Tại Việt Nam không có sàn binary options nào được cấp phép. Nhiều mô hình "đầu tư quyền chọn 60 giây" từng bị cơ quan chức năng cảnh báo. Xem dấu hiệu lừa đảo forex và đầu tư trước khi nạp tiền.
Câu Hỏi Thường Gặp
Option (quyền chọn) là hợp đồng cho người mua quyền, nhưng không bắt buộc, mua hoặc bán một tài sản ở giá định trước trong một thời hạn, đổi lại người mua trả phí quyền chọn cho người bán.
Call là quyền chọn mua, có lãi khi giá tài sản tăng; put là quyền chọn bán, có lãi khi giá giảm. Người mua cả hai loại chỉ lỗ tối đa bằng phí quyền chọn.
Là số tiền người mua trả cho người bán để có quyền chọn. Phí phụ thuộc giá tài sản, giá thực hiện, thời gian đến đáo hạn và mức biến động của thị trường.
Chưa có quyền chọn cổ phiếu niêm yết. Sản phẩm gần nhất là chứng quyền có bảo đảm trên HOSE; thị trường phái sinh HNX hiện có hợp đồng tương lai, chưa có quyền chọn.
Không phải quyền chọn truyền thống. Binary options trả cố định hoặc mất toàn bộ tiền đặt theo hướng giá sau vài phút, gần với cá cược; EU cấm bán cho nhà đầu tư cá nhân và Việt Nam không có sàn được cấp phép.
Options phức tạp vì giá phụ thuộc nhiều yếu tố và mất giá theo thời gian. Người mới nên hiểu rõ cơ chế, bắt đầu với số tiền nhỏ và chỉ mua quyền chọn (rủi ro giới hạn), tránh bán quyền chọn không có bảo đảm.